Cele modułu

• Poznasz budowę systemu ERTMS: ETCS i GSM-R.
• Dowiesz się, jak wygląda stan wdrożenia w Polsce.
• Zrozumiesz, czym są testy kompatybilności ESC i RSC i po co je wprowadzono.

Czym jest ERTMS

ERTMS (Europejski System Zarządzania Ruchem Kolejowym) to zunifikowany w skali europejskiej system sterowania ruchem kolejowym, docelowo mający zastąpić dotychczas stosowane systemy poszczególnych krajów. Składa się z dwóch elementów:

ETCS – Europejski System Kontroli Pociągu

System odpowiedzialny za nadzór nad jazdą pociągu:

• składa się z urządzeń pokładowych (zainstalowanych na pojeździe kolejowym) i przytorowych (zainstalowanych na infrastrukturze),
• urządzenia przytorowe dostarczają informacji o zezwoleniu na jazdę (dopuszczalnej prędkości i dystansie); na tej podstawie urządzenia pokładowe określają maksymalną prędkość i nadzorują ją, w razie potrzeby hamując.

GSM-R – Globalny System Radiołączności dla Kolei

System radiołączności oparty na standardzie GSM, dostosowany do specyfiki kolejowej:

• umożliwia prowadzenie rozmów między użytkownikami,
• zapewnia transmisję danych na potrzeby ETCS, m.in. o zezwoleniach na jazdę.

Stan wdrożenia w Polsce

Według stanu na koniec grudnia 2024 r. system ETCS był wdrożony na ok. 1 tys. km linii kolejowych w Polsce. Eksploatacja ETCS na ok. 250 km była ograniczona, ponieważ zarządca infrastruktury częściowo wyłączył ten system:

• na linii kolejowej nr 4 trwały prace modernizacyjne (zmiana poziomu z 1 na 2),
• na odcinku Legnica – Bielawa Dolna podsystem ETCS poziomu 2 został wycofany z eksploatacji w związku z decyzją Prezesa UTK z 31 marca 2022 r. stwierdzającą, że podsystem ten nie spełnia zasadniczych wymagań systemu kolei.

Liczby

Źródło: Krajowy Plan Wdrażania TSI Sterowanie 2024.

Dlaczego certyfikacja nie kończy sprawy

Podsystem sterowanie podlega certyfikacji — powstają certyfikaty WE weryfikacji podsystemu i deklaracje weryfikacji WE zgodnie z dyrektywą 2016/797. Praktyka pokazała jednak, że to nie wystarcza. Przykłady problemów zaobserwowanych w eksploatacji:

• problem wyhamowania pojazdu podczas przełączania między kolejnymi RBC podczas jazdy pod ETCS na linii nr 9,
• nadmiernie restrykcyjne krzywe hamowania,
• zakłócenia i niski poziom sygnału GSM-R na liniach nr 9 i 202 na odcinku Gdynia – Rumia,
• nieprawidłowości związane z przesyłaniem danych dotyczących odometrii do RBC.

Wspólnym mianownikiem tych problemów jest kompatybilność między urządzeniami pokładowymi a przytorowymi.

Testy kompatybilności

Może zaistnieć potrzeba przeprowadzenia kontroli w celu wykazania zgodności technicznej podsystemów sterowania ruchem kolejowym w obszarze użytkowania pojazdu. Konieczność przeprowadzania tych kontroli należy traktować jako środek tymczasowy mający na celu zwiększenie zaufania do zgodności technicznej między podsystemami.

Nawet pełny i pozytywny proces certyfikacji nie zawsze gwarantuje, że przy współpracy urządzeń pokładowych i przytorowych ERTMS jeden z podsystemów zawsze zadziała zgodnie z przeznaczeniem w określonych warunkach. Może to wynikać z:

• rozbieżności w krajowych urządzeniach sterowania ruchem kolejowym (np. nastawnicach),
• różnic w przepisach technicznych i eksploatacyjnych,
• braków w specyfikacjach,
• odmiennych interpretacji,
• błędów projektowych,
• nieprawidłowej instalacji urządzeń.

ESC i RSC

ESC (ETCS System Compatibility) — zgodność systemu ETCS oznacza rejestrację zgodności technicznej między pokładowym systemem ETCS a przytorową częścią ETCS podsystemów sterowania ruchem kolejowym w obszarze użytkowania. „Typ ESC” to wartość przypisana do rejestrowania tej zgodności między pokładowym podsystemem ETCS a daną sekcją w obszarze użytkowania.

RSC (Radio System Compatibility) — zgodność systemu radiowego oznacza rejestrację zgodności technicznej między pokładowym systemem radiowym do transmisji głosu lub danych a przytorowymi elementami GSM-R podsystemów CCS. „Typ RSC” to wartość przypisana w celu zarejestrowania tej zgodności.

Zasada porządkująca: wszystkie sekcje sieci UE, które wymagają tego samego zestawu kontroli w celu wykazania zgodności z ESC/RSC, muszą mieć ten sam typ ESC/RSC.

Proces wykazania zgodności

1. Proces weryfikacji WE → certyfikaty WE weryfikacji podsystemu / podsystemów.
2. Testy ESC/RSC → testy na sieci lub laboratoryjne; prowadzi je Koordynator testów, wyniki trafiają do Sprawozdania z ESC/RSC.
3. Ocena NoBo → ocena niezależna od procesu WE; jednostka notyfikowana wydaje Opinię z oceny.
4. Oświadczenie ESC/RSC → sporządzane na podstawie Sprawozdania i Oceny NoBo; należy je przywołać w deklaracji weryfikacji WE.

Efektem jest wykazanie zgodności ESC/RSC dla danego typu, a następnie wykazanie zgodności z trasą na podstawie rejestru infrastruktury RINF.

Podsumowanie kursu

Zanim przejdziesz do testu, sprawdź, czy potrafisz odpowiedzieć na poniższe pytania:

1. Jakie sześć wymagań zasadniczych stawia dyrektywa w sprawie interoperacyjności?
2. Na jakie podsystemy dzieli się system kolei?
3. Czym różni się jednostka notyfikowana od wyznaczonej i inspekcyjnej?
4. Dlaczego certyfikacja nie wystarcza do zapewnienia bezpiecznej integracji?
5. Kiedy zmiana wymaga nowego zezwolenia dla typu pojazdu?
6. Czym różni się wariant typu od wersji typu?
7. Z czego składa się ERTMS i za co odpowiada każdy z elementów?
8. Co rejestruje ESC, a co RSC?